ಭಾರತದ ಕರಕುಶಲ ಪರಂಪರೆ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿನ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನ ಪರಂಪರೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು — ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆಯ ನಗರಗಳು ನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆಯೇ ಮಣಿ ಮತ್ತು ಬಣ್ಣ ಹಾಕಿದ ಹತ್ತಿಯನ್ನು ರಫ್ತು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದವು; ಮುಂದೆ ಭಾರತೀಯ ಜವಳಿ ಕೈಗಾರಿಕಾಪೂರ್ವ ಜಗತ್ತಿನ ಬಹುಭಾಗಕ್ಕೆ ಉಡುಗೆ ತೊಡಿಸಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಕರಕುಶಲ ಕಲೆಗಳು ಜೀವಂತ ಜೀವನೋಪಾಯಗಳು: ದಶಲಕ್ಷಾಂತರ ಕುಶಲಕರ್ಮಿಗಳು — ಅವರಲ್ಲಿ ಅನೇಕರಿಗೆ ಕಲೆಯನ್ನು ಅದರ ತವರು ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಬೆಸೆಯುವ ಭೌಗೋಳಿಕ ಸೂಚಕ (GI) ಟ್ಯಾಗ್ಗಳ ರಕ್ಷಣೆ ಇದೆ.
ಭಾರತೀಯ ಉಡುಗೆಯನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುವ ಮಗ್ಗದ ಪರಂಪರೆಗಳು.
ವಾರಾಣಸಿಯ ರೇಷ್ಮೆ ಬ್ರೊಕೇಡ್ಗಳು — ಚಿನ್ನ-ಬೆಳ್ಳಿಯ ಜರಿಯಲ್ಲಿ ಮೊಘಲ್ ಪ್ರಭಾವದ ಚಿತ್ತಾರಗಳೊಂದಿಗೆ ನೇಯ್ದವು: ಪೈಸ್ಲಿ ಬೂಟಿಗಳು, ಹೂಬಳ್ಳಿಯ ಜಂಗ್ಲಾ ಜಾಲರಿಗಳು, ಬೇಟೆಯ ದೃಶ್ಯಗಳು — ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ವಧು-ಸೀರೆಯ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಾದರಿ. ಉತ್ತಮ ಕೈಮಗ್ಗದ ಬನಾರಸಿ ಸೀರೆಗೆ ಮಗ್ಗದ ಮೇಲೆ ವಾರಗಳಿಂದ ತಿಂಗಳುಗಳವರೆಗೆ ಸಮಯ ಹಿಡಿಯಬಹುದು. ಬಹುಪಾಲು ವಂಶಪಾರಂಪರ್ಯ ಕುಶಲಕರ್ಮಿ ಕುಟುಂಬಗಳ ನೇಕಾರ ಸಮುದಾಯ ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಖ್ಯಾತ ಜವಳಿ ಆರ್ಥಿಕತೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ಪೊರೆಯುತ್ತಿದೆ — ಈಗ ಯಂತ್ರಮಗ್ಗದ ಅನುಕರಣೆಯ ವಿರುದ್ಧ GI-ಸಂರಕ್ಷಿತ.
ದೇವಾಲಯ ನಗರ ಕಾಂಚೀಪುರಂನಿಂದ ಬರುವುದು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಭವ್ಯ ಸೀರೆಗಳು: ದಪ್ಪ ಹಿಪ್ಪುನೇರಳೆ ರೇಷ್ಮೆ, ವೈದೃಶ್ಯದ ಅಂಚು ಮತ್ತು ಕೋರ್ವೈ ಎಂಬ ಹೆಣೆಯುವ ತಂತ್ರದಿಂದ ಜೋಡಿಸಿದ ಸೆರಗು, ದೇವಾಲಯ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದಿಂದ ಪಡೆದ ಚಿತ್ತಾರಗಳು — ಚೌಕಗಳು, ರುದ್ರಾಕ್ಷಿ ಮಣಿಗಳು, ನವಿಲುಗಳು, ದೇವಾಲಯ ಗೋಪುರಗಳು. ಮದುವೆ ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯ ಉತ್ಸವಗಳಲ್ಲಿ ಧರಿಸುವ ಕಂಜೀವರಂ ತಲೆಮಾರುಗಳಿಗೆ ದಾಟಿಸುವ ವಂಶಪಾರಂಪರ್ಯ ಸಂಪತ್ತೆಂದೇ ಪರಿಗಣಿತ.
ಇಕತ್ನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತಾರವನ್ನು ನೇಯ್ಗೆಗೆ ಮೊದಲೇ ನೂಲುಗಳಿಗೆ ಬಣ್ಣವಾಗಿ ಹಾಕಲಾಗುತ್ತದೆ — ಗಣಿತೀಯ ಯೋಜನೆಯ ಸಾಹಸ. ಪಾಟಣದ ಸಾಲ್ವಿ ಕುಟುಂಬ ಪರಂಪರೆ ನೇಯುವ ಗುಜರಾತಿನ ದ್ವಿ-ಇಕತ್ ಪಟೋಲಾ ಹಾಸು ಮತ್ತು ಹೊಕ್ಕು ಎರಡಕ್ಕೂ ಬಣ್ಣ ಹಾಕಿ ಚಿತ್ತಾರಗಳು ನಿಖರವಾಗಿ ಹೊಂದಿ ಮೂಡುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ; ಒಂದು ಸೀರೆಗೆ ತಿಂಗಳುಗಳೇ ಹಿಡಿಯಬಹುದು, ಮತ್ತು ಇದು ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಬಾರ ಮಾರ್ಗಗಳ ಮೂಲಕ ಇಂಡೋನೇಷ್ಯಾದವರೆಗೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸಿತ್ತು. ತೆಲಂಗಾಣದ ಪೋಚಂಪಳ್ಳಿ ಮತ್ತು ಒಡಿಶಾದ ವಕ್ರರೇಖೆಯ ಸಂಬಲ್ಪುರಿ ಬಂಧ ಇಕತ್ಗಳು ಈ ತಂತ್ರವನ್ನು ಸಮೃದ್ಧ ಸಮಕಾಲೀನ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಮುಂದುವರಿಸಿವೆ.
ಲಡಾಖಿನ ಎತ್ತರದ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಗಳ ಚಾಂಗ್ಥಾಂಗಿ ಮೇಕೆಯ ನವಿರಾದ ಒಳತುಪ್ಪಟದಿಂದ ನೇಯುವ ಪಶ್ಮಿನಾ ಶಾಲುಗಳು — ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಣ್ಣ ಕದಿರುಗಳಿಂದ ನೇಯುವ ಟ್ವಿಲ್-ಟೇಪ್ಸ್ಟ್ರಿ ಕಣಿ ಶಾಲುಗಳು ಮತ್ತು ಕೊಕ್ಕೆ ಕಸೂತಿಯಿಂದ (ಸೋಜ್ನಿ) ಅಲಂಕೃತವಾದವು — ಮೊಘಲ್ ಆಸ್ಥಾನಗಳಿಂದ ನೆಪೋಲಿಯನ್ ಕಾಲದ ಯುರೋಪಿನವರೆಗೆ ಬಯಸಲ್ಪಟ್ಟವು; ಅವುಗಳ ಹನಿ-ಆಕಾರದ ಚಿತ್ತಾರವನ್ನು ನಕಲಿಸಲು ಅನುಕರಣೆಯ "ಪೈಸ್ಲಿ" ಗಿರಣಿಗಳೇ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡವು. ನಿಜವಾದ ಕೈನೂಲಿನ, ಕೈಮಗ್ಗದ ಕಾಶ್ಮೀರ ಪಶ್ಮಿನಾ GI-ಸಂರಕ್ಷಿತ.
ಹತ್ತಿಗೆ ಬಣ್ಣ ಕೂರಿಸುವುದನ್ನು ಜಗತ್ತಿಗೆ ಕಲಿಸಿದ್ದು ಭಾರತ.
ಬಣ್ಣ ಹಾಕುವ ಮೊದಲು ಬಟ್ಟೆಯ ಸಾವಿರಾರು ಸಣ್ಣ ಬಿಂದುಗಳನ್ನು ಚಿವುಟಿ ದಾರದಿಂದ ಕಟ್ಟಲಾಗುತ್ತದೆ — ಅವು ಚುಕ್ಕಿಗಳ ನಕ್ಷತ್ರಪುಂಜಗಳಾಗಿ ಅರಳುತ್ತವೆ: ಮದುವೆಯ ಓಢಣಿಗಳ ಮಂಗಳಕರ ಕೆಂಪು-ಹಳದಿ, ಘರ್ಚೋಳಾ ಮತ್ತು ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಲಹರಿಯಾ ಅಲೆ-ಪಟ್ಟಿಗಳು. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕಚ್ಛದ ಖತ್ರಿ ಸಮುದಾಯಗಳು ಆಚರಿಸುವ ಬಂಧನಿ ಜಗತ್ತಿನ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನ ಪ್ರತಿರೋಧ-ಬಣ್ಣದ ಪರಂಪರೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು; ಹಲವು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ GI ಟ್ಯಾಗ್ಗಳಿವೆ.
ಕೈಯಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತಿದ ತೇಗದ ಅಚ್ಚುಗಳು ಉದ್ದದ ಬಟ್ಟೆಯ ಮೇಲೆ ಮೂಡಿಸುವುದು: ಹೂವಿನ ಬೂಟಿಗಳು (ಬಿಳಿಯ ಮೇಲೆ ಸಾಂಗಾನೇರಿನ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮುದ್ರಣಗಳು), ಮಣ್ಣಿನ ಗುಣದ ಕಪ್ಪು-ಕೆಂಪು ಜ್ಯಾಮಿತಿ (ಬಾಗ್ರುವಿನ ಮಣ್ಣು-ಪ್ರತಿರೋಧದ ದಾಬು), ಮತ್ತು ಅಜ್ರಕ್ನ ಸಂಕೀರ್ಣ ನೀಲಿ-ಮಂಜಿಷ್ಠ ಲೋಕ — ಕಚ್ಛ ಮತ್ತು ಸಿಂಧ್ನ ಖತ್ರಿ ಮುದ್ರಕರ ಬಹು-ಹಂತದ ಪ್ರತಿರೋಧ-ಮುದ್ರಿತ ಬಟ್ಟೆ, ಇದರ ಜ್ಯಾಮಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇಸ್ಲಾಮೀ ನಕ್ಷತ್ರ ವಿನ್ಯಾಸಗಳ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ ಇದೆ. ನೈಸರ್ಗಿಕ-ಬಣ್ಣದ ಪುನರುಜ್ಜೀವಕರು ಈ ಮುದ್ರಣ ಊರುಗಳನ್ನು ಜಾಗತಿಕ ವಿನ್ಯಾಸ ತಾಣಗಳಾಗಿ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.
ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಗುರುತಾಗಿ ಸೂಜಿಕೆಲಸ.
ಲಖನೌದ ಬಿಳಿ-ಮೇಲೆ-ಬಿಳಿ ನೆರಳು ಕಸೂತಿ — ನವಿರಾದ ಮಸ್ಲಿನ್ ಮೇಲೆ ಹತ್ತಾರು ಹೆಸರಿನ ಹೊಲಿಗೆಗಳಲ್ಲಿ (ಬಖಿಯಾ, ಮುರ್ರಿ, ಜಾಲಿ ಜಾಲರಿ ಕೆಲಸ) ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಹೂಬಳ್ಳಿಗಳು. ಇದರ ಆಸ್ಥಾನದ ಅರಳುವಿಕೆಯನ್ನು ಪರಂಪರೆ ನವಾಬರ ಲಖನೌಗೆ, ಮತ್ತು ಜನಪ್ರಿಯ ದಂತಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಮೊಘಲ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಞಿ ನೂರ್ ಜಹಾನ್ಗೆ ಬೆಸೆಯುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪುರುಷರ ಆಸ್ಥಾನ ಉಡುಗೆಯಾಗಿದ್ದ ಚಿಕನ್ಕಾರಿ ಇಂದು ಲಕ್ಷಾಂತರ ಕುಶಲಕರ್ಮಿಗಳಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡುತ್ತದೆ — ಅವರಲ್ಲಿ ಬಹುಪಾಲು ಮಹಿಳೆಯರು.
ಪಂಜಾಬಿನ ಫುಲ್ಕಾರಿ ("ಹೂಗೆಲಸ") ಒರಟು ಹತ್ತಿಯನ್ನು ಜ್ಯಾಮಿತೀಯ ಡಾರ್ನ್ ಹೊಲಿಗೆಯ ಹೊಳೆಯುವ ರೇಷ್ಮೆ ಎಳೆಗಳ ಹಾಳೆಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚುತ್ತದೆ — ವಧುವಿನ ಬಳುವಳಿಗಾಗಿ ಅಜ್ಜಿಯರು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ, ಪಂಜಾಬಿ ಜಾನಪದ ಗೀತೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಡಲಾದ, ಪೂರ್ಣ ಮುಚ್ಚಿದ ಬಾಗ್ ("ಉದ್ಯಾನ"). ಬಂಗಾಳದ ಕಾಂಥಾ ಸವೆದ ಸೀರೆಗಳನ್ನು ಪದರವಾಗಿಟ್ಟು ಓಡು ಹೊಲಿಗೆಯಿಂದ ಹೊಲಿದು ಕಮಲ, ಆನೆ ಮತ್ತು ಹಳ್ಳಿ ಬದುಕಿನ ಕಥೆ ತುಂಬಿದ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನಾಗಿಸುತ್ತದೆ — ಮಿತವ್ಯಯ ಕಲೆಯಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿತ, ಈಗ ಖ್ಯಾತ ಫ್ಯಾಷನ್ ಕಸೂತಿ.
ಜರ್ದೋಜಿ — ಪರ್ಷಿಯನ್ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ "ಚಿನ್ನದ ಕಸೂತಿ" — ವೆಲ್ವೆಟ್ ಮತ್ತು ರೇಷ್ಮೆಯ ಮೇಲೆ ಹೊಳಪುಚಕ್ರ (ಸೀಕ್ವಿನ್), ತಂತಿ ಸುರುಳಿ ಮತ್ತು ಮಣಿಗಳ ದಟ್ಟ ಲೋಹದೆಳೆ ಉಬ್ಬುಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುತ್ತದೆ; ಇದು ಮೊಘಲ್ ಆಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿತು, ಈಗ ಭಾರತೀಯ ವಧು ವಸ್ತ್ರವಿನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಸಿನಿಮಾ ವೇಷಭೂಷಣದ ಆಧಾರಸ್ತಂಭ. ಕಾಶ್ಮೀರದ ಕಶೀದಾ/ಸೋಜ್ನಿ ಕಸೂತಿ ಶಾಲುಗಳ ಮೇಲೆ ಚಿನಾರ್ ಎಲೆ ಮತ್ತು ಪೈಸ್ಲಿಗಳನ್ನು ಊಹಿಸಲಾಗದಷ್ಟು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಹೊಲಿಗೆಗಳಲ್ಲಿ ಹರಿಸುತ್ತದೆ; ಕೊಕ್ಕೆಯ ಆರಿ ಶೈಲಿ ಫೆರನ್ ಮತ್ತು ಪರದೆಗಳ ಮೇಲೆ ಹೂಬಳ್ಳಿಗಳನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ಅರಳಿಸುತ್ತದೆ.
ಕಾರ್ಯಾಗಾರ ಮತ್ತು ಕುಲುಮೆಯ ಶಿಲ್ಪ ಕಲೆಗಳು.
ಬೀದರಿಗೇ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಲೋಹಕಲೆ: ಸತು-ತಾಮ್ರ ಮಿಶ್ರಲೋಹದಲ್ಲಿ ಎರಕ ಹೊಯ್ದ ಪಾತ್ರೆಗಳ ಮೇಲೆ ಹರಿಯುವ ಹೂವಿನ ಮತ್ತು ಜ್ಯಾಮಿತೀಯ ವಿನ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಕೆತ್ತಿ, ಶುದ್ಧ ಬೆಳ್ಳಿಯನ್ನು ಕೂರಿಸಿ, ಆಮೇಲೆ ಸಂಪ್ರದಾಯದಂತೆ ಹಳೆಯ ಕೋಟೆಯಿಂದ ತರುತ್ತಿದ್ದ ವಿಶೇಷ ಮಣ್ಣಿನ ಲೇಪದಿಂದ ಕಪ್ಪಾಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ವೆಲ್ವೆಟ್ ಕಪ್ಪಿನ ಮೇಲೆ ಬೆಳ್ಳಿ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುತ್ತದೆ. ಪರ್ಷಿಯನ್ ಪ್ರಭಾವದೊಂದಿಗೆ ದಖ್ಖನಿನ ಸುಲ್ತಾನರ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿ ಬೆಳೆದ ಬಿದರಿ ಕಲೆ ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ನಾಜೂಕಿನ ಲೋಹಕಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ.
ಬುಡಕಟ್ಟು ಲೋಹಕರ್ಮಿಗಳು ದೇವತೆಗಳು, ಆನೆ, ಕುದುರೆ ಮತ್ತು ದೀಪಗಳ ಮೂರ್ತಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಾಚೀನ ಮೇಣ-ನಷ್ಟ (ಸಿರ್ ಪೆರ್ದು) ವಿಧಾನದಿಂದ ಎರಕ ಹೊಯ್ಯುತ್ತಾರೆ — ಮಣ್ಣಿನ ತಿರುಳಿನ ಮೇಲೆ ಸುತ್ತಿದ ಮೇಣದ ಎಳೆಗಳು ಢೋಕ್ರಾಕ್ಕೆ ಅದರ ವಿಶಿಷ್ಟ ತಂತಿಯಂಥ ಮೈಗುಣ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಈ ತಂತ್ರ ಕುಟುಂಬವನ್ನು ಖ್ಯಾತ ಮೊಹೆಂಜೊ-ದಾರೊ "ನರ್ತಕಿ" ಕಂಚಿನ ತಂತ್ರಕ್ಕೆ ಹಲವು ವೇಳೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಸಹಸ್ರಮಾನಗಳ ನಿರಂತರತೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿ; ಇಂದು ಬಸ್ತಾರ್ ಮತ್ತು ಬಂಗಾಳದ ಕುಶಲಕರ್ಮಿ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಜಗದಗಲದ ಸಂಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ ಪೂರೈಸುತ್ತವೆ.
ಜೈಪುರದ ಖ್ಯಾತ ನೀಲಿ-ಕಡುನೀಲಿ ಮೃತ್ಪಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಣ್ಣೇ ಇಲ್ಲ: ಪಾತ್ರೆಗಳನ್ನು ಕ್ವಾರ್ಟ್ಜ್ ಆಧಾರಿತ ಫ್ರಿಟ್ ಮಿಶ್ರಣದಿಂದ ರೂಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಪರ್ಷಿಯನ್–ಮಧ್ಯ ಏಷ್ಯನ್ ಬೇರುಗಳ ತಂತ್ರ, 19ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ರಾಜಾಶ್ರಯದ ಮೂಲಕ ಜೈಪುರ ತಲುಪಿದ್ದು. ನಶಿಸುವ ಹಂತ ತಲುಪಿದ್ದಾಗ 20ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪುನರುಜ್ಜೀವಿತ (ಕಲಾವಿದ-ಕುಶಲಕರ್ಮಿ ಕೃಪಾಲ್ ಸಿಂಗ್ ಶೇಖಾವತ್, ಪದ್ಮಶ್ರೀ, ಈ ಪುನರುಜ್ಜೀವನದ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದ್ದರು); ಇದರ ಹೂವಿನ ಹಂಚು, ಹೂಜಿ ಮತ್ತು ಬಾಗಿಲ ಹಿಡಿಕೆಗಳು ಈಗ ಜೈಪುರದ ಗುರುತಾಗಿವೆ.
ಕರ್ನಾಟಕದ "ಗೊಂಬೆಗಳ ಊರು" ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ ಆಲೆ ಮರವನ್ನು ಲೇತ್ನಲ್ಲಿ ತಿರುಗಿಸಿ ಅರಗು ಮತ್ತು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಬಣ್ಣಗಳಿಂದ ರಂಗು ತುಂಬುತ್ತದೆ — ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನನ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಗುರುತಿಸಲಾಗುವ ಕರಕುಶಲ ಪರಂಪರೆ, ಈಗ GI-ಸಂರಕ್ಷಿತ. ಆಂಧ್ರದ ಕೊಂಡಪಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತನೆಗಾರರು ಮೃದು ಮರದಿಂದ ಹಳ್ಳಿ ಬದುಕು ಮತ್ತು ಪುರಾಣಗಳ ಗರಿಯಷ್ಟು ಹಗುರ ಬಣ್ಣದ ಮೂರ್ತಿಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತು ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ಟೆರಕೋಟ ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ಶಿಲ್ಪವಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ — ಬಂಗಾಳದ ಬಾಂಕುರಾ ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಗ್ರಾಮೀಣ ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅಯ್ಯನಾರ್ ದೇವರಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವ ಬೃಹತ್ ಹರಕೆ ಕುದುರೆಗಳವರೆಗೆ.
ಖಜುರಾಹೊ, ಕೋನಾರ್ಕ್ ಮತ್ತು ಹೊಯ್ಸಳ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ಕೆತ್ತಿದ ಪರಂಪರೆಗಳು ಜೀವಂತ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಉಳಿದಿವೆ: ಪುರಿ ಮತ್ತು ಭುವನೇಶ್ವರದ ಸುತ್ತಲಿನ ಒಡಿಶಾದ ಶಿಲಾ ಕೆತ್ತನೆಗಾರರು, ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಮಹಾಬಲಿಪುರಂನ ಗ್ರಾನೈಟ್ ಶಿಲ್ಪಿಗಳು (ಪಲ್ಲವ ಶಿಲ್ಪಶಾಲೆಗಳ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಗಳು), ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಅಮೃತಶಿಲೆ ಮತ್ತು ಮರಳುಗಲ್ಲಿನ ಜಾಲಿ (ಜಾಲರಿ) ಕೆಲಸಗಾರರು, ಕಾಶ್ಮೀರದ ಆಕ್ರೋಡು-ಮರದ ಕೆತ್ತನೆಗಾರರು ಮತ್ತು ಸಹಾರನ್ಪುರದ ವಿಶಾಲ ಮರಗೆಲಸ ಉದ್ಯಮ. ಗುಜರಾತಿನ ಸೋಮಪುರ ಸಮುದಾಯದಂತಹ ದೇವಾಲಯ-ನಿರ್ಮಾಣ ಪರಂಪರೆಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ನಿಯಮಗಳಂತೆ ಹೊಸ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುತ್ತವೆ — ಶಿಲ್ಪಕಲೆ ಎಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನ ವೃತ್ತಿ.