ವಿಭಾಗ ೧ — ಕರ್ನಾಟಕ
ನಮ್ಮ ನಾಡಿನ ವಿಭಾಗ — ರಂಗ, ದೇಗುಲ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಾಗಾರಗಳ ವಸ್ತುಗಳು.
ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಿರೀಟ ಕರಾವಳಿ ಕರ್ನಾಟಕ
ಯಕ್ಷಗಾನದ ಎತ್ತರದ ಕಿರೀಟ — ಕೆತ್ತಿದ ಮರ, ಬಟ್ಟೆ, ಹೊಂಬಣ್ಣ ಮತ್ತು ಕನ್ನಡಿ ಕೆಲಸದ ಸಂಯೋಜನೆ. ಪಾತ್ರ-ಪಾತ್ರಕ್ಕೂ ಬೇರೆ ಕಿರೀಟ — ಕಿರೀಟ ಭವ್ಯವಾದಷ್ಟೂ ಪಾತ್ರ ಮಹತ್ತರ. ಈ ವೈಭವವನ್ನು ಹೊತ್ತೇ ಕಲಾವಿದ ಸಂಜೆಯಿಂದ ಬೆಳಗಿನವರೆಗೆ ಆಡುತ್ತಾನೆ.
ಚಿತ್ರ: ವಿಕಿಮೀಡಿಯಾ ಕಾಮನ್ಸ್
ಕಂಸಾಳೆ ದಕ್ಷಿಣ ಕರ್ನಾಟಕ
ಒಂದು ತಾಳ, ಒಂದು ಬಡಿತ — ಎರಡು ಕಂಚಿನ ಬಟ್ಟಲುಗಳು ಏಕಕಾಲಕ್ಕೆ ವಾದ್ಯವೂ, ರಂಗಪರಿಕರವೂ, ಸಮರ್ಪಣೆಯೂ. ಮಲೆ ಮಹದೇಶ್ವರನ ಭಕ್ತರು ಆತನ ಕಾವ್ಯಗಳನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಾ ಕಂಸಾಳೆಯನ್ನು ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಬೀಸುತ್ತಾರೆ — ಕ್ರಮೇಣ ಬೆರಗುಗೊಳಿಸುವ ಲಾಗಗಳವರೆಗೆ.
ಚಿತ್ರ: ವಿಕಿಮೀಡಿಯಾ ಕಾಮನ್ಸ್
ಚನ್ನಪಟ್ಟಣದ ಆಟಿಕೆಗಳು ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ, ಕರ್ನಾಟಕ
ಬೆಂಗಳೂರು–ಮೈಸೂರು ದಾರಿಯ "ಗೊಂಬೆಗಳ ಊರಿನ" ಅರಗಿನ ಮರದ ಆಟಿಕೆಗಳು — ಲೇತ್ನಲ್ಲಿ ತಿರುಗಿಸಿ, ಅರಗಿನ ಬಣ್ಣ ಹಚ್ಚಿ, ಹೊಳೆಯುವವರೆಗೆ ಉಜ್ಜಿದವು. ಜಿಐ-ಮಾನ್ಯತೆ ಪಡೆದ ಈ ಕರಕುಶಲದಲ್ಲಿ ಈಗಲೂ — ಈ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿರುವಂತೆ — ಪ್ರತಿ ಮುಖಕ್ಕೂ ಕೈಯಿಂದಲೇ ಬಣ್ಣ ಬರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಚಿತ್ರ: ವಿಕಿಮೀಡಿಯಾ ಕಾಮನ್ಸ್ವಿಭಾಗ ೨ — ಕೇರಳ ಮತ್ತು ತಮಿಳುನಾಡು
ಮದ್ದಳೆಗಳು ಮೆರವಣಿಗೆ ಮುನ್ನಡೆಸುವ, ಪ್ರಸಾಧನವೂ ನಿಯಮಬದ್ಧ ಕಲೆಯಾಗಿರುವ ನಾಡು.
ಸರಸ್ವತಿ ವೀಣೆ ತಮಿಳುನಾಡು
ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತದ ಭವ್ಯ ತಂತಿವಾದ್ಯ — ದೊಡ್ಡ ಬುರುಡೆ, ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳ ದಂಡಿ, ತೊಡೆಯ ಮೇಲೊರಗುವ ಸೋರೆಕಾಯಿ, ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತಿದ ಯಾಳಿ. ತಂಜಾವೂರಿನ ವೀಣೆ ತಯಾರಕರು ವಿಶೇಷ ಪ್ರಸಿದ್ಧರು; ಉತ್ತಮ ವೀಣೆಯನ್ನು ಒಂದೇ ಹಲಸಿನ ಮರದ ದಿಮ್ಮಿಯಿಂದ ಕೆತ್ತುವುದೂ ಉಂಟು.
ಚಿತ್ರ: ವಿಕಿಮೀಡಿಯಾ ಕಾಮನ್ಸ್
ಚೆಂಡೆ ಕೇರಳ
ನೆಟ್ಟಗೆ ನೇತುಹಾಕಿ ಬಾಗಿದ ಕೋಲುಗಳಿಂದ ಬಾರಿಸುವ ಕೇರಳದ ಉರುಳೆ ಮದ್ದಳೆ. ಇದರ ಝೇಂಕಾರ ದೇಗುಲದ ಅಂಗಳಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಕೇಳಿಸುತ್ತದೆ; ಉತ್ಸವಗಳ ಸಾಮೂಹಿಕ ಚೆಂಡೆ ಮೇಳಗಳು ಭಾರತೀಯ ಸಂಗೀತದ ಅತ್ಯಂತ ಬಲಿಷ್ಠ ಧ್ವನಿಗಳಲ್ಲೊಂದು. ಕರಾವಳಿಯ ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೂ ಚೆಂಡೆಯೇ ಜೀವಾಳ.
ಚಿತ್ರ: ವಿಕಿಮೀಡಿಯಾ ಕಾಮನ್ಸ್
ಕಥಕ್ಕಳಿ ಪಚ್ಚ ಮತ್ತು ಚುಟ್ಟಿ ಕೇರಳ
ಕಿರೀಟಕ್ಕೂ ಮೊದಲು ಗಂಟೆಗಟ್ಟಲೆ ಪ್ರಸಾಧನ. ಹಸಿರು ಪಚ್ಚ ಮುಖ ಉದಾತ್ತ ನಾಯಕನ ಗುರುತು; ಗಲ್ಲವನ್ನು ಸುತ್ತುವ ಬಿಳಿ ಚುಟ್ಟಿಯನ್ನು ಕಾಗದ ಮತ್ತು ಅಕ್ಕಿಹಿಟ್ಟಿನ ಲೇಪದಿಂದ ಪದರ-ಪದರವಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಕಲಾವಿದರೇ ಕಟ್ಟುತ್ತಾರೆ. ಚಲಿಸಬಲ್ಲ ಮುಖವಾಡ ಇದು.
ಚಿತ್ರ: ವಿಕಿಮೀಡಿಯಾ ಕಾಮನ್ಸ್
ಭರತನಾಟ್ಯ ವೇಷ ಮತ್ತು ದೇಗುಲ ಆಭರಣ ತಮಿಳುನಾಡು
ಮಂಡಿ ಬಾಗಿದೊಡನೆ ಅರಳುವ ನೆರಿಗೆಯ ಬೀಸಣಿಕೆ, ಮತ್ತು ದೇವರ ಒಡವೆಗಳನ್ನು ಹೋಲುವ "ದೇಗುಲ ಆಭರಣ" — ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರ ತಲೆಯ ಒಡವೆ, ಹಾರ, ಒಡ್ಯಾಣ, ಗೆಜ್ಜೆ. ಇಲ್ಲಿ ಖಜುರಾಹೊ ನೃತ್ಯೋತ್ಸವದ ವೇದಿಕೆಯ ಮೇಲೆ — ಮೆಟ್ಟಿಲಲ್ಲಿ ನಟರಾಜನ ವಿಗ್ರಹ ನೋಡುತ್ತಿದೆ.
ಚಿತ್ರ: ವಿಕಿಮೀಡಿಯಾ ಕಾಮನ್ಸ್ವಿಭಾಗ ೩ — ಉತ್ತರ ಭಾರತ
ದೇವಾಂಗಿಯ ಸ್ವಂತ ಅಭ್ಯಾಸದ ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಲೋಕ — ಗೆಜ್ಜೆ, ತಂತಿ, ಮದ್ದಳೆ.
ಘುಂಗರು (ಗೆಜ್ಜೆ) ಉತ್ತರ ಭಾರತ
ಪಾದಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟುವ ಹಿತ್ತಾಳೆ ಗೆಜ್ಜೆಗಳ ಸಾಲುಗಳು — ಕಥಕ್ ನರ್ತಕಿಯ ಪಾದಗಳ ಧ್ವನಿ. ಅಭ್ಯಾಸ ಆಳವಾದಂತೆ ಗೆಜ್ಜೆಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ — ಹಲವೊಮ್ಮೆ ಒಂದೊಂದು ಕಾಲಿಗೆ ನೂರಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು. ಗೌರವದಿಂದ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡ ಗೆಜ್ಜೆ ತತ್ಕಾರದ ಹೆಜ್ಜೆಗಳನ್ನು ಸಂಗೀತವಾಗಿಸುತ್ತದೆ.
ಚಿತ್ರ: ವಿಕಿಮೀಡಿಯಾ ಕಾಮನ್ಸ್
ತಬಲಾ ಉತ್ತರ ಭಾರತ
ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಲಯದ ಹೃದಯ — ಬಲಗೈಗೆ ಮರದ ದಾಯಾಂ, ಎಡಗೈಗೆ ಲೋಹದ ಬಾಯಾಂ. ಪ್ರತಿ ಮುಖದ ಮೇಲಿನ ಕಪ್ಪು ಸ್ಯಾಹಿ ವೃತ್ತ — ಪದರ-ಪದರವಾಗಿ ಹಚ್ಚಿ ಒಣಗಿಸಿದ ಲೇಪ — ತಬಲಾಕ್ಕೆ ಮಾತನಾಡುವ, ಹಾಡುವ ಧ್ವನಿ ಕೊಡುವ ರಹಸ್ಯ.
ಚಿತ್ರ: ವಿಕಿಮೀಡಿಯಾ ಕಾಮನ್ಸ್
ಸಿತಾರ್ ಉತ್ತರ ಭಾರತ
ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ತಂತಿಗಳ ಅತಿ ಪರಿಚಿತ ಧ್ವನಿ — ಆಳವಾದ ಸೋರೆ ಬುರುಡೆ, ಉದ್ದ ಪೊಳ್ಳು ದಂಡಿ, ಸರಿಸಬಹುದಾದ ಬಾಗಿದ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳು. ತಂತಿಯನ್ನು ಬಡಿಯದೆ ಎಳೆಯುವುದರಿಂದ ಒಂದೇ ಮೆಟ್ಟಿಲಿನಿಂದ ಇಡೀ ಸಾಲು ಹೊಮ್ಮಬಲ್ಲದು; ಮುಖ್ಯ ತಂತಿಗಳ ಕೆಳಗೆ ಅನುರಣಿಸುವ ತರ್ಬ್ ತಂತಿಗಳು ಮಾರ್ದನಿಗೂಡುತ್ತವೆ. ದೇವಾಂಗಿ ಕಲಿಯುತ್ತಿರುವ ವಾದ್ಯವೂ ಇದೇ.
ಚಿತ್ರ: ವಿಕಿಮೀಡಿಯಾ ಕಾಮನ್ಸ್
ಸಾರಂಗಿ ಉತ್ತರ ಭಾರತ ಮತ್ತು ರಾಜಸ್ಥಾನ
ಒಂದೇ ಮರದ ದಿಮ್ಮಿಯಿಂದ ಕೆತ್ತಿ, ಕಮಾನಿನಿಂದ ನುಡಿಸುವ, ಹತ್ತಾರು ಅನುರಣನ ತಂತಿಗಳ ವಾದ್ಯ — ಮಾನವ ಕಂಠಕ್ಕೆ ಅತಿ ಹತ್ತಿರದ ವಾದ್ಯವೆಂದೇ ಹೆಸರಾದದ್ದು. ಈ ಪ್ರದರ್ಶನ ಪೆಟ್ಟಿಗೆ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಅದರ ರೂಪ ಹೇಗೆ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಐದು ಸಾರಂಗಿ, ಐದು ಉಚ್ಚಾರ.
ಚಿತ್ರ: ವಿಕಿಮೀಡಿಯಾ ಕಾಮನ್ಸ್
ಕಠಪುತಲಿ ರಾಜಸ್ಥಾನ
ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಸೂತ್ರದ ಗೊಂಬೆಗಳು — ಕೆತ್ತಿದ ಮರದ ತಲೆ, ಬಣ್ಣದ ಮುಖ, ಸುತ್ತುವ ಉದ್ದ ಲಂಗ. ಭಟ್ ಸಮುದಾಯದ ಪಾರಂಪರಿಕ ಕಲೆ — ಅವರ ಸಂಚಾರಿ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು ರಾಜ-ವೀರರ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಊರಿಂದೂರಿಗೆ ಹೊತ್ತೊಯ್ದವು.
ಚಿತ್ರ: ವಿಕಿಮೀಡಿಯಾ ಕಾಮನ್ಸ್ವಿಭಾಗ ೪ — ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಈಶಾನ್ಯ
ರೂಪಾಂತರಿಸುವ ಮುಖವಾಡಗಳು, ನರ್ತಕಿಯರನ್ನು ದೇಗುಲವಾಗಿಸುವ ಲಂಗಗಳು, ಮತ್ತು ಒಂದು ವಿನಮ್ರ ತಂತಿ.
ಛಾವ್ ಮುಖವಾಡ ಪುರುಲಿಯಾ, ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ
ಪುರುಲಿಯಾ ಛಾವ್ನ ಮಹಾ ಮುಖವಾಡಗಳು — ನರ್ತಕನ ಹೆಗಲಿಗಿಂತ ಅಗಲ ಹರಡುವ ಮಣಿ, ಗರಿ, ಹೊಳಪಿನ ಪ್ರಭಾವಳಿ. ಪದರ ಕಾಗದ, ಬಟ್ಟೆ, ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಪಾರಂಪರಿಕ ಮುಖವಾಡ-ಕುಟುಂಬಗಳು ರೂಪಿಸುವ ಇವು ಲಾಗ ಹಾಕುವ ನರ್ತಕರನ್ನು ದೇವ-ದಾನವರನ್ನಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುತ್ತವೆ — ಸ್ವತಃ ಜಿಐ-ಮಾನ್ಯತೆಯ ಕರಕುಶಲ.
ಚಿತ್ರ: ವಿಕಿಮೀಡಿಯಾ ಕಾಮನ್ಸ್
ಪೊಟ್ಲೋಯಿ ಮಣಿಪುರ
ಮಣಿಪುರಿ ರಾಸ ಲೀಲೆಯ ಗಟ್ಟಿಯಾದ, ಡೋಲಾಕೃತಿಯ ಲಂಗ — ಚೌಕಟ್ಟಿನ ಮೇಲೆ ಕಸೂತಿ ಮತ್ತು ಕನ್ನಡಿ-ಚುಕ್ಕಿಗಳ ಪದರಗಳು; ಮೇಲೆ ನರ್ತಕಿ ತೇಲುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ. ಇದರ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಪರಂಪರೆ 18ನೇ ಶತಮಾನದ ಭಕ್ತರಾಜ ರಾಜರ್ಷಿ ಭಾಗ್ಯಚಂದ್ರನ ಆಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ — ಇಂದಿನ ರಾಸ ಲೀಲೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದವನೂ ಅವನೇ.
ಚಿತ್ರ: ವಿಕಿಮೀಡಿಯಾ ಕಾಮನ್ಸ್
ಏಕತಾರಾ ಬಂಗಾಳ ಮತ್ತು ಆಚೆಗೆ
ಒಂದು ತಂತಿ, ಪುಟ್ಟ ಬುರುಡೆ, ಎರಡು ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕ ತೋಳುಗಳು — ಅವನ್ನು ಒತ್ತಿದರೆ ಸ್ವರ ಬಾಗುತ್ತದೆ. ಏಕತಾರಾ (ಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿ ಹಲವೆಡೆ ಗೋಪೀಯಂತ್ರ) ಅಲೆಮಾರಿ ಬಾವುಲ್ ಗಾಯಕರ ನಿತ್ಯ ಸಂಗಾತಿ — ಇಡೀ ಸಂಗೀತಲೋಕ ಒಂದೇ ತಂತಿಯ ಮೇಲೆ ನಿಲ್ಲಬಲ್ಲದು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿ.
ಚಿತ್ರ: ವಿಕಿಮೀಡಿಯಾ ಕಾಮನ್ಸ್ವಿಭಾಗ ೫ — ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾರತ
ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿಯಬಹುದಾದ ಹಬ್ಬಗಳು.
ದಾಂಡಿಯಾ ಗುಜರಾತ್
ತಿರುಗಿಸಿ ಕೆತ್ತಿದ, ಬಣ್ಣ ಬಳಿದ ಜೋಡಿ ಕೋಲುಗಳು — ಗುಜರಾತಿನ ನವರಾತ್ರಿ ಹಬ್ಬ ಎರಡು ಕೈಗಳಲ್ಲಿ. ಸಂಗಾತಿಯ ಕೋಲುಗಳಿಗೆ ತಾಳಬದ್ಧವಾಗಿ ಬಡಿಯುತ್ತಾ ಸುತ್ತುವ ರಾಸ ವಿನ್ಯಾಸಗಳಲ್ಲಿ — ನರ್ತಕರು ಈ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಕೃಷ್ಣನ ರಾಸಲೀಲೆಗೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇಂದು ಸಂಗೀತ-ನೃತ್ಯ ವೇದಿಕೆಗಳಲ್ಲೂ ಇದು ಮೆರೆಯುತ್ತದೆ.
ಚಿತ್ರ: ವಿಕಿಮೀಡಿಯಾ ಕಾಮನ್ಸ್