ಯಕ್ಷಗಾನ — ಆಳ ಅಧ್ಯಯನ

ಹೆಸರಿನ ಅರ್ಥ ಯಕ್ಷರ — ದೇವಗಣಗಳ — ಗಾನ; ಕಲೆ ಆ ಹೆಸರಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆಯೇ ಬದುಕಿದೆ: ಕರಾವಳಿ ಕರ್ನಾಟಕದ ಗದ್ದೆ ಬಯಲುಗಳ ಬಯಲು ರಂಗದಲ್ಲಿ (ರಂಗಸ್ಥಳ), ಹಳಗನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಪದ್ಯರೂಪ ಪಡೆದ ಮಹಾಭಾರತ, ರಾಮಾಯಣ ಮತ್ತು ಪುರಾಣಗಳ ಕಥಾಭಾಗಗಳು — ಪ್ರಸಂಗಗಳು — ಸಂಜೆಯಿಂದ ಬೆಳಗಿನವರೆಗೆ ಕುಣಿಯಲ್ಪಡುತ್ತವೆ, ಬಾರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ, ಹಾಡಲ್ಪಡುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ವಾದಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಇದನ್ನು "ಸಮಗ್ರ ರಂಗಭೂಮಿ" ಎನ್ನುವುದು ಸುಮ್ಮನೆ ಅಲ್ಲ — ಯಾವ ಅಂಗವೂ ಇನ್ನೊಂದನ್ನು ಮೀರುವುದಿಲ್ಲ: ಭಾಗವತರು ಕಥೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ವಾದ್ಯಗಳು ಸಂಭಾಷಿಸುತ್ತವೆ, ಕುಣಿತ ಪಾತ್ರವಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಕಲಾವಿದರು ತಮ್ಮ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಹುಟ್ಟಿಸಿ ಆಡುತ್ತಾರೆ. ಇದರ ಹೃದಯಭೂಮಿ ಉಡುಪಿ, ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ, ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ, ಶಿವಮೊಗ್ಗದ ಅಂಚು ಮತ್ತು ಕಾಸರಗೋಡು — ದೊಡ್ಡಾಟದಂತಹ ಬಂಧುಕಲೆಗಳ ಮೂಲಕ ಒಳನಾಡಿಗೂ ಇದರ ಪ್ರಭಾವ ಹಬ್ಬಿದೆ. ಇದು ಸೇರಿದ ವಿಶಾಲ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ರಂಗಭೂಮಿ ಪುಟ ನೋಡಿ; ಈ ಪುಟ ಹತ್ತಿರದ ನೋಟ.

ಬಡಗುತಿಟ್ಟು ಉತ್ತರದ ಶೈಲಿ

ಉಡುಪಿಯಿಂದ ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡದವರೆಗೆ ನೆಲೆಸಿರುವ ಬಡಗು ಶೈಲಿಯೇ ಹೊರಗಿನವರ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಮೊದಲು ಕಾಣುವ ಯಕ್ಷಗಾನ: ದೊಡ್ಡ ವೃತ್ತಾಕಾರದ ಕೇದಗೆ ಮುಂದಲೆ, ಎತ್ತರೆತ್ತರದ ಕಿರೀಟಗಳು, ಬಿರುಸಿನ ಹೆಜ್ಜೆಯ ಕುಣಿತ, ಮತ್ತು ಯುದ್ಧದ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸುವ ಚಂಡೆಯ ಒಣ ಗುಡುಗು. ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕೆರೆಮನೆ ಮನೆತನ ಮತ್ತು ಕರಾವಳಿಯ ಮೇಳಗಳು ಇದನ್ನು ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುತ್ತವೆ.

ತೆಂಕುತಿಟ್ಟು ದಕ್ಷಿಣದ ಶೈಲಿ

ಮಂಗಳೂರಿನಿಂದ ಕಾಸರಗೋಡಿನವರೆಗಿನ ತೆಂಕು ಶೈಲಿ ಅದೇ ಪ್ರಸಂಗಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡರೂ ಬೇರೆಯದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಧರಿಸುತ್ತದೆ — ಇದರ ಬಣ್ಣ ಮತ್ತು ಆಭರಣ ಕೇರಳದ ದೇವಾಲಯ ಕಲೆಗಳಿಗೆ ಹತ್ತಿರ (ಕಥಕ್ಕಳಿಯ ಬಾಂಧವ್ಯವನ್ನು ವೀಕ್ಷಕರು ಆಗಾಗ ಗುರುತಿಸುತ್ತಾರೆ), ಇದರ ರಾಕ್ಷಸ ವೇಷಗಳು ಭಯಂಕರವೆಂದೇ ಹೆಸರುವಾಸಿ, ಮತ್ತು ವಾದನದ ವಿನ್ಯಾಸವೂ ಭಿನ್ನ. ಹರಕೆಯ ಬಯಲಾಟಗಳು ತೆಂಕಿನ ವಿಶೇಷ.

ಯಕ್ಷಗಾನ ತನ್ನ ತಂಡವನ್ನು ಎರಡಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸುತ್ತದೆ: ಹಿಂದಿನ ಸಂಗೀತಗಾರರ ಹಿಮ್ಮೇಳ, ಮುಂದಿನ ಕಲಾವಿದರ ಮುಮ್ಮೇಳ. ಹಿಮ್ಮೇಳ ಚಿಕ್ಕದು, ಆದರೆ ಮಹಾಶಕ್ತಿ: ತಾಳ ಹಿಡಿದು ಹಾಡುವ, ನಿರೂಪಿಸುವ, ನಿರ್ದೇಶಿಸುವ ಭಾಗವತರು; ಅವರೊಂದಿಗೆ ಸಂಭಾಷಿಸುವ ಎರಡು ಮುಖದ ಮದ್ದಳೆ; ಮತ್ತು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಸಹಿ-ಬಿರುಗಾಳಿಯನ್ನು ಕೋಲುಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಸುವ ನಿಂತ ಕೊಳವೆಯಾಕಾರದ ಚಂಡೆ (ಕೇರಳದ ಚೆಂಡೆಯ ಬಂಧು). ಹಿಂದೆ ಶ್ರುತಿಗೆ ಪುಂಗಿಯಂತಹ ವಾದ್ಯವಿತ್ತು; ಇಂದು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಹಾರ್ಮೋನಿಯಂ-ಶ್ರುತಿ ಪೆಟ್ಟಿಗೆ ಆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಇದರ ಸಂಗೀತವೇ ಒಂದು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಲೋಕ: ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ತನ್ನದೇ ರಾಗ ಮತ್ತು ತಾಳ ಭಂಡಾರವಿದೆ — ಏಕ, ರೂಪಕ, ಝಂಪೆ, ತ್ರಿವುಡೆ ಮುಂತಾದ ಹಳೆಯ ಚೌಕಟ್ಟುಗಳು ಆಧುನಿಕ ಕರ್ನಾಟಕ ಮತ್ತು ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಕಚೇರಿ ಪದ್ಧತಿಗಿಂತ ಹಿಂದಿನವು, ಬೇರೆಯವು — ಆಳವಾದ ಬೇರುಗಳು ಮಾತ್ರ ಒಂದೇ. ವಿದ್ವಾಂಸರಿಗೆ ಇದೇ ಈ ಕಲೆಯ ಹೆಮ್ಮೆ: ದಕ್ಷಿಣದ ಸಂಗೀತದ ಹಳೆಯ ಪದರವೊಂದು ಇಲ್ಲಿ ಜೀವಂತ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದೆ.

ಭಾಗವತರು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಸೂತ್ರಧಾರ: ಪ್ರಸಂಗದ ಪದ್ಯಗಳನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಾರೆ, ಪ್ರತಿ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಕಟ್ಟುತ್ತಾರೆ, ರಾತ್ರಿಯ ಶಕ್ತಿ ಹರಿದಂತೆ ಯಾವುದನ್ನು ಹಿಗ್ಗಿಸಬೇಕು, ಯಾವುದನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಬೇಕು ಎಂದು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ, ತಾಳದಿಂದ ಪ್ರವೇಶಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ — ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಸುಂದರ ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ, ಪಾತ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ ತಾವೇ ಸಂಭಾಷಿಸುತ್ತಾರೆ — ಅವರ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಪಾತ್ರಗಳ ಉತ್ತರಗಳೇ ನಾಟಕವಾಗುತ್ತವೆ. ಶ್ರೇಷ್ಠ ಭಾಗವತರೊಬ್ಬರು ಕಣ್ಣೆದುರು ಯಾವ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಯೂ ಇಲ್ಲದೆ ಐದು ಗಂಟೆಗಳ ರಂಗಭೂಮಿಯನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ: ಕಾವ್ಯ ನೆನಪಿನಲ್ಲಿ, ರಾತ್ರಿ ಕೈಯಲ್ಲಿ.

ಇದೋ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಅತ್ಯಂತ ಬೆರಗಿನ ಸಂಗತಿ: ಪಾತ್ರಗಳ ಗದ್ಯ ಸಂಭಾಷಣೆಗಳು ಆಶುರಚಿತ. ಪ್ರಸಂಗ ನಿಗದಿಪಡಿಸುವುದು ಭಾಗವತರು ಹಾಡುವ ಪದ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ; ಪಾತ್ರಗಳು ಆಡುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ — ವಾದ, ತತ್ವ, ಹಾಸ್ಯ, ಪ್ರಸ್ತುತ ವಿದ್ಯಮಾನಗಳ ಚಾಟಿಯೂ ಸಹ — ಪ್ರದರ್ಶನದಲ್ಲೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಈ ಪದ್ಧತಿಯ ಹೆಸರೇ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆ — "ಅರ್ಥವನ್ನು ಕಟ್ಟುವುದು". ನಡುರಾತ್ರಿ ಮೂರು ಗಂಟೆಗೆ ಧರ್ಮದ ಬಗ್ಗೆ ವಾದಿಸುವ ಕರ್ಣ ಒಂದೇ ಉಸಿರಿನಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರ, ಗಾದೆ ಮತ್ತು ಊರ ರಾಜಕೀಯವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಬಹುದು. ಈ ಮಾತಿನ ಕಲೆ ಎಷ್ಟು ಪ್ರೀತಿಪಾತ್ರವೆಂದರೆ ಅದಕ್ಕೇ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ವೇದಿಕೆ ಇದೆ: ತಾಳಮದ್ದಳೆ — ಕಲಾವಿದರು ಸಾಮಾನ್ಯ ಉಡುಪಿನಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು — ವೇಷವಿಲ್ಲ, ಕುಣಿತವಿಲ್ಲ — ಭಾಗವತರ ಹಾಡುಗಳ ಸುತ್ತ ಇಡೀ ನಾಟಕವನ್ನು ಶುದ್ಧ ಆಶು-ವಾದವಾಗಿಯೇ ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ಹಳ್ಳಿ-ಪಟ್ಟಣಗಳ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು ಇದನ್ನು ಇತರರು ಕ್ರೀಡೆಯನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವಂತೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಯಕ್ಷಗಾನದ ವೇಷ ದೇಹದ ಮೇಲೆ ಧರಿಸಿದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ: ಮಹಾ ಕಿರೀಟಗಳು — ವೃತ್ತಪ್ರಭೆಯ ಕೇದಗೆ ಮುಂದಲೆಯಿಂದ ರಾಜರ ಎತ್ತರದ ಕಿರೀಟದವರೆಗೆ (ಒಂದು ನಮ್ಮ ಸಂಗ್ರಹಾಲಯದ ಕರ್ನಾಟಕ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದೆ) — ಕನ್ನಡಿ ಹೊದಿಸಿದ ಎದೆಕವಚ ಮತ್ತು ಭುಜಕೀರ್ತಿಗಳು, ಕಾಲ್ಗೆಜ್ಜೆ, ಸುತ್ತುವ ಕಚ್ಚೆ. ಬಣ್ಣ ಹಚ್ಚಿದ ಮುಖ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು ನೋಟದಲ್ಲೇ ಓದುವ ಸಂಕೇತ: ಘನ ವರ್ಣ ಮತ್ತು ನಯವಾದ ಮೀಸೆ ಉದಾತ್ತ ರಾಜವೇಷಕ್ಕೆ; ಉಗ್ರ ಕೆಂಪು-ಕಪ್ಪು, ಉಬ್ಬಿದ ಬಿಳಿ ಕಣ್ಣುವಳಯ, ಕೋರೆಹಲ್ಲು ರಾಕ್ಷಸ ಪಾತ್ರಗಳಿಗೆ (ತೆಂಕಿನ ರಾಕ್ಷಸರು ದಂತಕಥೆ); ಮೃದು ಬಣ್ಣ ಸ್ತ್ರೀವೇಷಕ್ಕೆ (ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ ಪುರುಷರು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸ್ತ್ರೀ ಪಾತ್ರಗಳು — ಇಂದು ಮಹಿಳೆಯರೂ ರಂಗದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ); ಮತ್ತು ಪ್ರತಿ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನೂ ಚುಚ್ಚುವ ಪರವಾನಗಿ ಪಡೆದ ಹಾಸ್ಯಗಾರ. ರಾಕ್ಷಸನಾಗಲು ಕಲಾವಿದನಿಗೆ ಎರಡು ಗಂಟೆ ಹಿಡಿಯಬಹುದು — ಬಣ್ಣ ಹಚ್ಚುವಿಕೆಯೇ ತಲೆಮಾರಿನಿಂದ ದಾಟಿಬಂದ ಕಲೆ.

ಒಡ್ಡೋಲಗಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ವಾಕ್ಯವೇ ಸಲ್ಲಬೇಕು: ರಾಜನ ಆಸ್ಥಾನ ಪೂರ್ಣ ವೈಭವದಲ್ಲಿ ಸೇರುವ ಮಹಾಪ್ರವೇಶ — ಇನ್ನೂ ಕಥೆಯಿಲ್ಲ, ಶುದ್ಧ ಪ್ರಭಾವಳಿ ಮಾತ್ರ — ಅನೇಕ ರಸಿಕರ ಪಾಲಿಗೆ ಕರ್ನಾಟಕದ ರಂಗಭೂಮಿಯ ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರ ಸಂಪ್ರದಾಯ.

ವೃತ್ತಿಪರ ತಂಡಗಳು — ಮೇಳಗಳು — ಸಂಸ್ಥೆಗಳೇ; ಅನೇಕವು ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದವು: ಧರ್ಮಸ್ಥಳ, ಮಂದಾರ್ತಿ, ಸಾಲಿಗ್ರಾಮ, ಪೆರ್ಡೂರು ಮುಂತಾದ ಹೆಸರಾಂತ ಮೇಳಗಳು. ಒಣ ಋತುವಿನುದ್ದಕ್ಕೂ — ಸುಮಾರು ನವೆಂಬರ್‌ನಿಂದ ಮೇವರೆಗೆ — ಮೇಳ ರಾತ್ರಿರಾತ್ರಿ ತಿರುಗುತ್ತದೆ: ಟೆಂಟು ಇಲ್ಲವೇ ಬಯಲು, ಹೊಸ ಊರು, ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಸಂಗ, ಬಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿದ್ದೆ, ಮತ್ತೆ ಮರುದಿನ. ಹರಕೆ ತೀರಿದ ಮನೆಗಳು ಆಟವನ್ನು ಹರಕೆಯ ಸೇವೆಯಾಗಿ ಆಡಿಸುತ್ತವೆ. ಇದು ಭಾರತದ ಕೊನೆಯ ಮಹಾ ಜೀವಂತ ಸರ್ಕೀಟುಗಳಲ್ಲೊಂದು — ಹಳ್ಳಿಯಿಂದ ಹಳ್ಳಿಗೆ, ರಾತ್ರಿಯಿಂದ ರಾತ್ರಿಗೆ ಉಳಿದುಬಂದ ವೃತ್ತಿರಂಗಭೂಮಿ; ತೆರೆಯಿಲ್ಲ, ಮೈಕ್-ಯುಗದ ಮುದ್ದೂ ಇದರ ಮೂಳೆಗಳಲ್ಲಿಲ್ಲ.

ಯಕ್ಷಗಾನ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯದ ವಸ್ತುವಲ್ಲ: ಕರಾವಳಿಯುದ್ದಕ್ಕೂ ಮಕ್ಕಳ ಸಂಘಗಳು ಮತ್ತು ಶಾಲಾ ತಂಡಗಳು ಆಡುತ್ತವೆ, ಇತ್ತೀಚಿನ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ಮೇಳಗಳು ರಂಗವನ್ನು ತಮ್ಮದಾಗಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ, ಕಾಲೇಜುಗಳಲ್ಲಿ ತಾಳಮದ್ದಳೆ ಕೂಟಗಳಿವೆ, ಮತ್ತು ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರಗಳು — ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಉಡುಪಿಯ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಮೇಳಗಳ ಶಾಲೆಗಳು — ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಕುಣಿತ, ವಾದನ ಮತ್ತು ಭಾಗವತಿಕೆ ಕಲಿಸುತ್ತವೆ. ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶತಮಾನದ ಮಹಾ ಆಧುನಿಕ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಶಿವರಾಮ ಕಾರಂತರು — ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪುರಸ್ಕೃತರು, ನಮ್ಮ ಕರ್ನಾಟಕದ ದನಿಗಳಲ್ಲಿ ಈಗಾಗಲೇ ಗೌರವಿತರು — ಅವರ ಪ್ರಯೋಗಗಳು (ಯಕ್ಷರಂಗ) ಕಲೆಯನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪಿಸಿ, ರಂಗಕ್ಕೇರಿಸಿ, ದೇಶ-ವಿದೇಶ ಸುತ್ತಿಸಿದವು — ಜೊತೆಗೇ ಅದರ ಗೌರವಕ್ಕಾಗಿ ಹೋರಾಡಿದವು. ಬೆಂಗಳೂರಿನ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗೂ ಕಲಿಯುವ ಬಾಗಿಲು ನಿಜವಾಗಿ ತೆರೆದಿದೆ: ಕಾರ್ಯಾಗಾರಗಳು, ಶಾಲಾ ತಂಡಗಳು, ಮತ್ತು ಬಯಲಿನಲ್ಲಿ ಕಳೆಯುವ ಮರೆಯಲಾಗದ ಮೊದಲ ಇಡೀ ರಾತ್ರಿ.

ಪ್ರತಿ ರಸಿಕನ ಪಟ್ಟಿಯೂ ಬೇರೆ; ಈ ಹೆಸರುಗಳು ಮಾತ್ರ ಗೌರವದಿಂದ ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತವೆ: ಬಡಗುತಿಟ್ಟಿನ ಕೆರೆಮನೆ ಮನೆತನ — ಶಿವರಾಮ ಹೆಗಡೆ, ಮಹಾಬಲ ಹೆಗಡೆ, ಶಂಭು ಹೆಗಡೆ — ಒಂದು ಹಳ್ಳಿಯ ಹೆಸರನ್ನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯ ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿಸಿದ ನಟ-ಸಂಘಟಕರು; ಉತ್ತರದ ಶೈಲಿಯ ಪದ್ಮಶ್ರೀ ಪುರಸ್ಕೃತ ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆ ಚಿಟ್ಟಾಣಿ ರಾಮಚಂದ್ರ ಹೆಗಡೆ; ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯಿಂದಲೇ ಮಾತಿನ ದಂತಕಥೆಯಾದ ಶೇಣಿ ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ ಭಟ್; ಮತ್ತು ಭಾಗವತರಲ್ಲಿ, ಸಾವಿರ ರಾತ್ರಿಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಹಾಡಿನಿಂದ ಮುನ್ನಡೆಸಿದ ಬಲಿಪ ನಾರಾಯಣ ಭಾಗವತರಂತಹ ದನಿಗಳು. ಅವರ ಧ್ವನಿಮುದ್ರಣಗಳು — ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾಗಿ, ಕರಾವಳಿಯ ಒಂದು ಜೀವಂತ ರಾತ್ರಿ — ಇವೇ ನಿಜವಾದ ಪಠ್ಯಕ್ರಮ.