ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಭಾರತದ ಕಥೆಗಳು, ಲಿಪಿಗಳು, ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ನೃತ್ಯಗಳು ಹೊರಕ್ಕೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸಿದವು — ಮುಂಗಾರು ಹಡಗುಗಳಲ್ಲಿ ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾಕ್ಕೆ, ರೇಷ್ಮೆ ಮಾರ್ಗದ ಮೂಲಕ ಚೀನಾ-ಜಪಾನ್ಗಳಿಗೆ, ಮತ್ತು ಮೂರು ಸಾಗರ ದಾಟಿದ ಒಪ್ಪಂದ ಕಾರ್ಮಿಕರ ನೆನಪುಗಳಲ್ಲಿ. ಈ ಪುಟ ಆ ಪಯಣಗಳನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತದೆ — ಭಾರತದ ಕಲೆಗಳು ನೆನಪಲ್ಲ, ಇಂದಿಗೂ ಜೀವಂತ ಆಚರಣೆಯಾಗಿರುವ ನಾಡುಗಳಿಗೆ.
ರಾಮಾಯಣ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಹಾಕಾವ್ಯವಾದ ನಾಡುಗಳು — ಒಂದಲ್ಲ, ಹಲವು ಬಾರಿ.
ಥೈಲ್ಯಾಂಡಿನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಹಾಕಾವ್ಯ ರಾಮಕಿಯೆನ್ — ಥಾಯ್ ಹೆಸರು, ನಿಸರ್ಗ ಮತ್ತು ಆಸ್ಥಾನ ರೀತಿಗಳಲ್ಲಿ ಮರುಕಥಿಸಿದ ರಾಮಾಯಣವೇ. ಅಲ್ಲಿನ ರಾಜರು ಇಂದಿಗೂ ರಾಮ ಎಂಬ ಬಿರುದು ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಹಳೆಯ ರಾಜಧಾನಿ ಅಯುತ್ಥಯಾದ ಹೆಸರು ಅಯೋಧ್ಯೆಯಿಂದ ಬಂದದ್ದು. ರಂಗದ ಮೇಲೆ ಈ ಕಾವ್ಯ ಖೋನ್ ಆಗಿ ಜೀವಿಸುತ್ತದೆ — ನಿಯಮಬದ್ಧ ಮುದ್ರೆಗಳ, ಹೊಳೆವ ಕಿರೀಟಗಳ ಮುಖವಾಡ ನೃತ್ಯನಾಟಕ; ಯುನೆಸ್ಕೋ ಮಾನ್ಯತೆ ಪಡೆದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನಿಧಿ.
ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿನ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸ್ಮಾರಕ ಅಂಕೋರ್ ವಾಟ್ 12ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ದೇವಾಲಯವಾಗಿ ಎದ್ದದ್ದು. ಅದರ ಗೋಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತಿನ ಮಹಾನ್ ಕೆತ್ತನೆ-ರಾಮಾಯಣಗಳಲ್ಲೊಂದು; ಕಾಂಬೋಡಿಯಾದ ಸ್ವಂತ ಕಥನ ರೀಮ್ಕೇರ್ ಅನ್ನು ರಾಜನೃತ್ಯಶಾಲೆ ನಿಧಾನ, ಬಾಗುವ ಅಪ್ಸರಾ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ನರ್ತಿಸುತ್ತದೆ — ದೇವಾಲಯದ ಗೋಡೆಯ ಅಪ್ಸರೆಯರ ಭಂಗಿಗಳೇ ರಂಗದ ಮೇಲೆ. ದೇಶದ ಅತಿ ಕರಾಳ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲೂ ಈ ಪರಂಪರೆ ಉಳಿಯಿತು — ಗುರುಗಳು ಅದನ್ನು ನೆನಪಿನಿಂದಲೇ ಮರುಕಟ್ಟಿದರು.
ಜಗತ್ತಿನ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಮುಸ್ಲಿಂ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ದೇಶದಲ್ಲಿ, ರಾತ್ರಿಯಿಡೀ ನಡೆಯುವ ನೆರಳು ರಂಗಭೂಮಿ ವಾಯಾಂಗ್ ಕುಲಿತ್ ಇಂದಿಗೂ ಮಹಾಭಾರತ ಮತ್ತು ರಾಮಾಯಣಗಳನ್ನೇ ಆಡುತ್ತದೆ — ಕರ್ನಾಟಕದ ತೊಗಲು ಗೊಂಬೆಯಾಟದ ಬೆರಗುಗೊಳಿಸುವ ಸೋದರ ಕಲೆ. ಜಾವಾದ 9ನೇ ಶತಮಾನದ ಪ್ರಂಬನನ್ ದೇವಾಲಯದ ಮುಂದೆ ರಾಮಾಯಣ ಬ್ಯಾಲೆ ಬೆಳಗಿದ ಗೋಪುರಗಳ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ; ಹಿಂದೂ ಬಾಲಿಯಲ್ಲಿ ನೂರು ಕಂಠಗಳೇ ವಾದ್ಯವೃಂದವಾಗುವ ಕೆಚಕ್ ಹನುಮಂತನ ಲಂಕಾದಹನವನ್ನು ಆಡುತ್ತದೆ. ಬಹಾಸಾ ("ಭಾಷೆ") ಎಂಬ ಪದವೇ ಸಂಸ್ಕೃತದ ಭಾಷಾ.
ಮ್ಯಾನ್ಮಾರ್ ಯಾಮ ಜ಼ಾತ್ದಾವ್ ಅನ್ನು ನರ್ತಿಸುತ್ತದೆ; ಲಾವೋಸ್ ಫ್ರಾ ಲಕ್ ಫ್ರಾ ರಾಮ್ ಹೇಳುತ್ತದೆ; ಮಲೇಷ್ಯಾದ ಬಾಟು ಗುಹೆಗಳ ಮಹಾ ತೈಪೂಸಂ ಉತ್ಸವ ಭಾರತದ ಎಳೆಗಳನ್ನು ವರ್ತಮಾನಕ್ಕೆ ಒಯ್ಯುತ್ತದೆ. ಇಡೀ ಪ್ರದೇಶದ ಲಿಪಿಗಳೇ ಭಾರತದ ಸಂತಾನ: ಥಾಯ್, ಖ್ಮೇರ್, ಬರ್ಮೀಸ್, ಲಾವೋ, ಜಾವಾನೀಸ್, ಬಾಲಿನೀಸ್ ಅಕ್ಷರಗಳೆಲ್ಲವೂ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಪಲ್ಲವ ಲಿಪಿಯ ಮೂಲಕ ಬ್ರಾಹ್ಮಿಗೆ ತಲುಪುತ್ತವೆ — ಬರೆದ ಪ್ರತಿ ಪದವೂ ಮೌನ ಪಿತ್ರಾರ್ಜಿತ.
ಭಾರತದ ಕಲೆ ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ರೇಷ್ಮೆ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿತು.
ಚೀನಾದ ದುನ್ಹುವಾಂಗ್ ಚಿತ್ರಿತ ಗುಹೆಗಳು ಮಧ್ಯ ಏಷ್ಯಾದ ಮೂಲಕ ಅಜಂತಾದತ್ತ ಹಿಂಚಾಚುವ ಭಿತ್ತಿಚಿತ್ರ ಪರಂಪರೆಗೆ ಸೇರಿದವು; ಟಿಬೆಟ್ನ ಥಾಂಕಾ ಚಿತ್ರಕಲೆ ನಳಂದಾದ ವಿಹಾರಗಳಿಂದ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಒಯ್ದ ಪ್ರತಿಮಾಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಕಾಪಿಟ್ಟಿದೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಭಿಕ್ಷು ಬೋಧಿಧರ್ಮ ಚಾನ್ (ಝೆನ್) ಆದದ್ದರ ಬೀಜವನ್ನೂ — ದಂತಕಥೆಯಂತೆ ಶಾವೊಲಿನ್ ಕಲೆಗಳನ್ನೂ — ಒಯ್ದನೆಂದು ಪರಂಪರೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ.
ಇಂದು ಜಪಾನಿನ ಕೆಲವು ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಜಪಾನೀ ಹೆಸರಿನ ಭಾರತೀಯ ದೇವತೆಗಳು ಎದುರಾಗುತ್ತಾರೆ: ಬೆಂಜ಼ೈಟೆನ್ ಎಂದರೆ ಸರಸ್ವತಿ — ವೀಣೆಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಬಿವಾ ಹಿಡಿದು; ಬಿಷಮೊನ್ಟೆನ್ ವೈಶ್ರವಣ-ಕುಬೇರನ ಸಂತತಿ. ಶಿಂಗೋನ್ ಪಂಥದ ಕೆಲವು ದೇವಾಲಯಗಳು ಪ್ರಾಚೀನ ಸಿದ್ಧಂ ಲಿಪಿಯ ಸಂಸ್ಕೃತ ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ನಕಲಿಸುತ್ತಾ ಬಂದಿವೆ — ಭಾರತದ ದೈನಂದಿನ ಬಳಕೆಯಿಂದ ಮರೆಯಾದ ಮೇಲೂ ಜಪಾನಿನಲ್ಲಿ ಜೀವಂತವಿರುವ ಸಂಸ್ಕೃತ ಲಿಪಿಕಲೆ.
ಒಪ್ಪಂದ ಕಾರ್ಮಿಕರು ನೆನಪಿನಲ್ಲಿ ಒಯ್ದದ್ದನ್ನು ಅವರ ವಂಶಜರು ಇಂದಿಗೂ ಆಡುತ್ತಾರೆ.
1840ರ ದಶಕದಿಂದ ಹಡಗುಗಳು — ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಭೋಜಪುರಿ ನಾಡಿನ — ಒಪ್ಪಂದ ಕಾರ್ಮಿಕರನ್ನು ಸಕ್ಕರೆ ವಸಾಹತುಗಳಿಗೆ ಒಯ್ದವು. ಅವರು ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ನೆನಪಿನಲ್ಲಿ ಹೊತ್ತೊಯ್ದರು; ಟ್ರಿನಿಡಾಡ್, ಗಯಾನಾ, ಸುರಿನಾಮ್ಗಳ ಅವರ ವಂಶಜರು ಅಂದಿನಿಂದ ಇಂದಿನವರೆಗೆ ಬಯಲು ರಾಮಲೀಲಾ ಆಡುತ್ತಲೇ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ — ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ ಹಳ್ಳಿಗಳಂತೆಯೇ ಊರವರೇ ಪಾತ್ರಧಾರಿಗಳು. ನೊಬೆಲ್ ಪುರಸ್ಕೃತ ಕವಿ ಡೆರೆಕ್ ವಾಲ್ಕಾಟ್ ತಮ್ಮ 1992ರ ನೊಬೆಲ್ ಭಾಷಣವನ್ನು ಟ್ರಿನಿಡಾಡ್ನ ಫೆಲಿಸಿಟಿಯ ರಾಮಲೀಲೆಯಿಂದಲೇ ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಅವರ ಸಂಗೀತ ಚಟ್ನಿ ಭೋಜಪುರಿ ಜನಪದದಿಂದ ಬೆಳೆದು ಕೆರಿಬಿಯನ್ ಪ್ರಕಾರವೇ ಆಗಿದೆ.
ಅದೇ ಒಪ್ಪಂದ-ಯುಗದ ಪಯಣಗಳು ಫಿಜಿ, ಮಾರಿಷಸ್ (ಅಲ್ಲಿ ಇಂದಿಗೂ ಭೋಜಪುರಿ ಮಾತು-ಹಾಡು ಇದೆ), ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾ ಮತ್ತು ರೀಯೂನಿಯನ್ಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಶ್ವತ ಪರಂಪರೆಗಳನ್ನು ನೆಟ್ಟವು — ರಾಮಾಯಣ ಪಾರಾಯಣ ಮಂಡಳಿಗಳು, ದೇವಾಲಯ ಉತ್ಸವಗಳು, ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನೃತ್ಯಶಾಲೆಗಳು. ಇಂದಿನ ಜಾಗತಿಕ ಪ್ರವಾಸಿ ಸಮುದಾಯ ಹೊಸ ಪದರ ಸೇರಿಸುತ್ತದೆ: ನ್ಯೂಜೆರ್ಸಿಯಲ್ಲಿ ಭರತನಾಟ್ಯ, ಲಂಡನ್ನಲ್ಲಿ ಕಥಕ್, ಸಿಂಗಪುರದಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತ — ಭೂಗೋಳವನ್ನೇ ಸುತ್ತಿದ ಗುರು-ಶಿಷ್ಯ ಎಳೆ, ಇನ್ನೂ ಅಖಂಡ.
ವಿದ್ವಾಂಸರು ಇನ್ನೂ ಚರ್ಚಿಸುತ್ತಿರುವಲ್ಲಿ, ನಾವು ಹಾಗೆಂದೇ ಹೇಳುತ್ತೇವೆ.
ಯುರೋಪಿನ ರೋಮಾ ಜನರು ಸುಮಾರು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ವಾಯವ್ಯ ಭಾರತದಿಂದ ವಲಸೆ ಹೋದರು — ಇಷ್ಟು ಖಚಿತ: ಅವರ ಭಾಷೆ ಹಿಂದಿ-ಪಂಜಾಬಿಗಳ ಬಂಧು, ಇಂಡೋ-ಆರ್ಯನ್. ಕೆಲವು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಇನ್ನೂ ಮುಂದೆ ಹೋಗಿ ಫ್ಲಮೆಂಕೊದ ಲಯಚಕ್ರ, ಪದಘಾತ, ಹಸ್ತಚಲನೆಗಳಲ್ಲಿ ರೋಮಾ ಮೂಲಕ ಬಂದ ಭಾರತೀಯ ಪೂರ್ವಿಕತೆಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ; ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಫ್ಲಮೆಂಕೊವನ್ನು ಹಲವು ಮೂಲಗಳ ಐಬೇರಿಯನ್ ಸಂಗಮವೆಂದೇ ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ವಲಸೆ ಸತ್ಯ; ಸಂಗೀತದ ವಂಶಾವಳಿ ಜೀವಂತ ವಿದ್ವತ್ ಚರ್ಚೆ — ನಾವಿದನ್ನು ಉತ್ತರವಲ್ಲ, ಕುತೂಹಲಕರ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿಯೇ ಮಂಡಿಸುತ್ತೇವೆ.
